فصل سوم:32
کارکرد آیین، روش شناسی ویکتور ترنر32
مقدمه33
1. کارکرد آیین35
1.1 ساختار اجتماعی ندمبو35
1.2 مفهوم درام اجتماعی36
1.3 آیین‌های کارکردی در ندمبو38
1.4 ساختارگرایی انگلیسی39
2. تحلیل نماد در آیین40
2.1 آیین به‌مثابه کنش نمادین40
2.2 نمادها:حاملان معنا42
3. مراحل آیین45
3.1 آیین‌های گذار- ون جنپ46
3.2 آیین‌های مصیبت و آیین‌های بحران زندگی48
4. آستانگی52
4.1 خصوصیات ساختار:53
4.2 بررسی نماد‌ها در آستانگی:55
4.3 بررسی روابط بین افراد دردرون آستانگی :59
جمع‌بندی61
5. جماعت‌‌واره62
5.1 تعریف اجتماع و تعریف سلبی جماعت‌‌واره63
5.2 ویژگی‌های جماعت‌‌واره66
5.3 مثال‌هایی برای جنبه‌های فرهنگی جماعت‌‌واره67
فصل چهارم:69
تحلیل زیارت از منظر ویکتور ترنر69
مقدمه70
1. ویژگی مطالعات ترنر74
1.1 ویژگی مطالعه انسان‌شناسانه زیارت74
1.2 انسان‌شناس در لباس زائر و انسان‌شناسی تجربه76
1.3 ویژگی کتاب تصویر و زیارت در فرهنگ مسیحی، چشم اندازهای انسان‌شناسانه77
1.4 واکنش به کتاب تصویر وزیارت در فرهنگ مسیحی، چشم اندازهای انسان شناسانه80
2. تحلیل ساختار زیارت85
2.1بررسی مفهوم زیارت85
2.1.1تعریف زیارت85
2.1.2 طبقه بندی زیارت‌ها87
2.1.3زیارت فرآیند اجتماعی89
2.1.4 زیارت وآیین‌های قبیله ای91
2.2زیارت وآستانگی95
2.3زیارت وجماعت‌‌واره96
2.4 انواع جماعت‌‌واره99
2.5زیارت در احاطه ساختار102
3. تحلیل نمادهای زیارت104
3.1 سفر به‌مثابه نماد104
3.2 زیارت وتصویر106
3.3 پارادایم‌های ریشه107
3.4 راه بازگشت108
3.5 زیارت و هنر108
4. تحلیل ابعاد زیارت109
4.1 ظرفیت بالقوّه زیارت 109
4.1.1 کشف وشهود109
4.1.2 زمینه‌‌ی مرگ111
4.1.3 ذات سلبی زیارت113
4.2 تغییر چهره زیارت115
4.2.1 تغییر الگوهای دینی115
4.2.3 تغییرات اقتصادی و اجتماعی121
4.2.3.1 جهانی‌سازی 121
4.3 زیارت و توسعه مسیحیت124
جمع بندی126
فصل پنجم: نتیجه گیری127
نتیجه گیری128
5.1 یافته‌های پژوهش128
5.2 زیارت در فرهنگ امروزی جامعه ما129
5.2.1 موارد حفظ آستانگی131
5.2.2 برهم خوردن آستانگی132
جمع بندی133
5.3 پیشنهادات135
منابع فارسی136
منابع انگلیسی136

فصل اوّل : کلّیات

طرح مسأله
هر چند دین‌شناسی یک رشته‌ی میان مطالعاتی است امّا تحلیل مواجهه‌ی انسان با تجربه‌ی‌دینی بیشتر بر عهده فلسفه دین و روانشناسی دین است در این میان نباید سهم انسان شناسی دین را درقبال پرداختن به تحلیل کنش انسان در مواچهه با تجربه دینی نادیده گرفت مطالعاتی که بیش از نیم قرن است ذهن انسان شناسان را به خود مشغول کرده است. از سوی دیگر زیارت که بنابر گزارش شرکت‌کنندگان در آن سرشار از تجربیات دینی است را باید برترین آیین دینی نامید که توان به حرکت درآوردن میلیون‌ها انسان در جهان را دارد. زیارت امروزه اقتصاد برخی کشور‌ها را پایدار کرده است. زیارت به ثبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و دینی کمک می‌کند. بنابراین سؤال اساسی این تحقیق یافتن الگویی انسان‌شناسانه جهت تبیین دریافت انسان‌ها از مواجهه‌شان با تجربه‌ی‌دینی است که در قالب مطالعه و تحلیل آیین زیارت نمود یافته است.
ویکتور ترنر به اعتراف محقّقین انسان‌شناس از اوّلین انسان‌شناسان دین است که کانون توجّه خود را بر دریافت انسان‌ها از تجربه‌ی‌دینی نهاد. او توانست فضای اِلحادی زمانه‌ی خود را درنوردد و جسارت ورود مباحث انسان‌شناسی را در تحلیل کنش انسان در لحظه‌ی مواجهه با تجربه‌ی دینی نشان دهد. ترنر به جای آن‌که تنها به کارکرد آیین‌ها بپردازد در بازگشتی دوباره به میان قبیله‌ای آفریقایی دو سال تمام به مطالعه و مشاهده‌ی کنش انسان‌ها در درون آیین پرداخت. ده سال طول کشید تا ترنر مفاهیم لازم برای ورود به مطالعه‌ی آیین‌های پیچیده‌تر را در ادیان پیچیده‌تر کسب کند امّا درنهایت او به این امر دست یافت. وی در کتاب تصویر وزیارت در فرهنگ مسیحی به سراغ زیارت در مسیحیت می‌رود. در اهمّیت کار او همین کافی است که پس از انتشار کتابش پیرامون تصویر و زیارت در فرهنگ مسیحی ، عملاً انسان‌شناسی زیارت متولّد می‌شود.
این تحقیق در پی آن است که تصویری روشن از تحلیل ترنر پیرامون مطالعه‌ی انسان‌شناسانه‌ی آیین زیارت به دست دهد مسأله‌ی اصلی این تحقیق نه بیان تحلیل‌ جزئیات یک آیین است که در آن صورت حجمی بسیار زیاد را می‌طلبد بلکه هدف دست‌یابی به تحلیلی نظری است که فراتر از جزییات قدم بردارد و ما را در دستیابی به ابزاری انسان‌شناسانه برای هر آیین دینی فراتر از آیین زیارت نیز یاری رساند. این پژوهش با بهره‌گیری از نظریه‌ی فرآیند اجتماعی ،ساختار و ضدّ ساختار از یک سو و از سوی دیگر نظریه‌ی جماعت‌‌واره و آستانگی که از مفاهیم بسط یافته‌ی ترنر هستند به بررسی آیین زیارت می‌پردازد.
اهمّیت تحقیق
باتوجّه به مطالب فوق اهمّیت موضوع تا حدّی روشن می‌شود. از یک‌سو پرداختن به مواجهه‌ی انسان با تجربه‌دینی از منظر انسان‌شناسی دین با وجود محدودیت‌های بسیار انسان‌شناسان به نسبت سایر رشته‌های دین شناسی، می‌تواند راهگشای گسترش دامنه‌ی مطالعات میان رشته‌ای پیرامون دین باشد و به دستاورد‌های جدیدی نایل‌آید. و از سوی دیگر زیارت به عنوان عظیم‌ترین آیین دینی که توان به حرکت درآوردن میلیون‌ها انسان در سراسر جهان را دارد از نظرگاه انسان‌شناسی بررسی شود.
پیشینه‌ی تحقیق
پیشینه‌ی غربی بررسی نظریات ترنر وسیع است. از این میان تحقیق نسبتاً جامع متیو دفلم با عنوان “آیین، ضدّ ساختار و دین بحثی پیرامون تحلیل نمادین فرآیندی ویکتور ترنر” را می‌توان نام برد. این تحقیق با مشخّصات زیر چاپ گردیده است:
Deflem, Mathieu. 1991. “Ritual, Anti-Structure, and Religion: A Discussion of Victor Turner’s Processual Symbolic Analysis.” Journal for the Scientific Study of Religion 30(1):1-25

در این تحقیق سعی بر آن بوده است که در ضمن بیان سرگذشت زندگی ترنر به رشد نظریات او نیز اشاره شود. این تحقیق با شروع خوبی که در زمینه ده سال کار علمی ترنر در زمینه‌ی قبیله‌ی ندمبو دارد امّا در تحلیل جامع مفاهیم کلیدی آستانگی و جماعت‌‌واره ترنر که مربوط به دهه‌ی دوم کار علمی وی است قاصر مانده است. همچنین در این تحقیق به نظریات ترنر در باب زیارت پرداخته نشده است.
پیشینه‌ی فارسی زبان در زمینه‌ی نظریات ترنر گستردگی زیادی ندارد. برخی تنها به صاحب نظریه بودن وی در زمینه‌ی تحلیل آیین اشاره کرده‌اند و برخی به ترجمه‌ی بخشی از آثار وی پرداخته‌اند. در این میان کتاب خانم فیونا بووی با مشخّصات زیر از بهترین منابع موجود می‌باشد.
2ـ بووی، فیونا، مقدمه‌ای بر انسان‌شناسی دین، ترجمه مهرداد عربستانی، تهران، شرکت نشر نقد افکار، 1390.
این کتاب یکی از بهترین کتاب‌ها در زمینه‌ی موضوعات انسان‌شناسی دین است که به فارسی ترجمه شده است. همچنین می‌توان آن را مرجعی برای موضوعات انسان‌شناسی دین به‌شمار آورد. فصل ششم این کتاب به “نظریه‌ی مناسک، مناسک گذار و خشونت منسکی اختصاص” دارد. در این فصل خانم بووی سعی در ارائه تصویری کلّی و فشرده با حفظ اَهمّ مفاهیم انسان‌شناسی مناسک نموده است. همچنین ایشان به ارائه تعاریفی از مفاهیم کلیدی اندیشه ترنر پرداخته‌اند.
در فصل نهم با عنوان زیارت، خانم بووی مجموعه‌ای از رویکردها و گونه‌بندی زیارت را ارائه نموده‌اند. ایشان همچنین با اشاره به صاحب نظریه بودن ترنر در این زمینه تصویری کلّی از روند کار ترنر ارائه نموده‌اند.
3ـ ترنر، ویکتور، ” اسطوره ونماد “، ترجمه و تلخیص حسن زاده، علی رضا، نشریه کتاب ماه هنر، آذر ودی 81،شماره 51و 52 ،ص 70 تا 77.
در این ترجمه بخش‌های پراکنده از کتاب ترنر به نام جنگل نماد که مرتبط با اسطوره است جمع آوری شده است.
4ـ حسینی، محسن،”فراز‌هایی از انگیزش سوسیالیزاسیون تئاتر در فراسوی اجتماعی”، نشریه نمایش، خرداد وتیر87، شماره 105و106،ص20تا27
بیشتر به بحث تئاتر مردم شناسی از منظر ترنر پرداخته است.
5ـ جری، دی،مور، زندگی و اندیشه بزرگان انسان‌شناسی، ترجمه ‌هاشم آقابیگ پوری وجعفراحمدی، انتشارت جامعه شناسی.
این کتاب به معرّفی 25 نظریه‌پرداز انسان‌شناسی پرداخته و مهمترین ویژگی آن، معرّفی و تحلیل هر نظریه در متن زندگی خانوادگی، علمی و اجتماعی هر نظریه‌پرداز است. این کتاب بیشتر بر مطالعات نمادها از منظر ترنر تأکید دارد.
6و7ـ ایزدی جیران، اصغر، “چرخش اجرایی در مردم شناسی: میراث ویکتور ترنر”، انجمن علمی جامعه شناسی ایران، تهران: دانشگاه تهران، 23 آبان 1391.
ایزدی جیران، اصغر، “ساختارها و کارکردهای حسّی در تعزیه‌ی حُر در روستای ماولان (منطقه قره داغ)”، همایش علمی حماسه پژوهشی در هنرهای عاشورایی، تهران: خانه هنرمندان ایران، 23 آذر1391.
وی در چکیده اثر خود می‌نویسد:
“من در این مقاله تلاش کرده‌ام تا بر اساس پژوهش و تجربه میدانی‌‌ام از یکی از اجراهای این تعزیه در روستای ماولان (منطقه قره داغ، آذربایجان شرقی)، آن را به ویژه از دیدگاه مفهوم “نمایش اجتماعی” ویکتور ترنر با چهار مرحله‌ی “رخنه”، “بحران”، “التیام”، و “استقرار مجدد” توصیف و تحلیل نمایم. تحلیل‌ها بر خود نمایش و بر زمینه گسترده‌تر فرهنگی- اجتماعی روستا و منطقه استوار خواهد بود تا بتواند ما را به سوی درکی درونی از ساختارها و کارکردهای اجرای تعزیه حر هدایت کند”
8ـ غلامی، مهرداد، نظم و بی نظمی اجتماعی به روایت ویکتور ترنر ، روزنامه جام جم،13/3/1389
این اثر نیز ترجمه تحت اللفظی بخشی از کتاب ترنر است.
9ـ فکوهی ،ناصر ،تاریخ اندیشه و نظریه‌های انسان‌شناسی، تهران نشر نی، 1381.
این کتاب در طی سه صفحه به بیان کلّیات مفاهیم ترنر پرداخته است. به نظر نگارنده خلطی از سوی آقای فکوهی صورت گرفته است ایشان مراحل چهارگانه‌ی درام فرآیند اجتماعی را با مراحل آیین خلط کرده‌اند. در حالی که مراحل چهارگانه‌ی فرآیند اجتماعی حدود ده سال پیش از آشنایی ترنر با آرای ون جنپ ارائه شده است پس نمی‌تواند از مدل ون جنپ تأثیر پذیرفته باشد(بنگرید به فکوهی، ناصر ،1381:ص261)
روش تحقیق
این تحقیق بر اساس روش کتابخانه‌ای و با استفاده از جمع آوری اطّلاعات اسنادی انجام خواهد شد. سعی بر آن است تا از مجموع آثار ترنر تصویر روشنی از تحلیل انسان‌شناسانه زیارت ارائه شود.
مشکلات تحقیق
مشکلات تحقیق در بحث‌های انسان‌شناسی دین در کشور ما عمدتاً به ترتیب به سه عامل تهیّه منابع و انجام ترجمه‌ی زمان بر در صورت دسترسی به منابع و نیز حسّاسیّت خاص بر روی بررسی کنش‌های مذهبی مردم ایران برمی‌گردد. سرعت چشمگیر گسترش مباحث انسان‌شناسی دین در مجامع علمی خارج به شدّت تهیّه منابع به روز را دشوار می‌نماید. بی شک برای داشتن کتابخانه‌ای به روز در زمینه مباحث انسان‌شناسی نیازمند همکاری‌های نزدیک بین دانشگاه‌های ایران و خارج هستیم. یافته‌های انسان‌شناسان می‌تواند در طی سال‌ها تأثیر مستقیم بر تجدید نظرشان و نیز تکامل آن داشته باشد. برای مثال اندیشه ترنر پیرامون آیین‌های ندمبو تکاملی ده ساله را پشت سر می‌گذارد همین امر باعث می‌شود که هربار که وی مشاهداتش را منتشر می‌کند دوستانش آن‌ها را همانند رمان یا داستانی سرشار از راز و رمز دنبال نمایند.
از سوی دیگر ترجمه کتاب‌های انسان‌شناسی دشواری مضاعفی را با خود دارد زیرا سرشار از اصطلاحات بومی و منطقه‌ای است. امّا سختی ترجمه آثار انسان‌شناسان در لابلای دقّت نظرها و موشکافی‌شان و نیز دیدن آنچه که شما بارها از کنار آن‌ها گذشته‌اید یا حتّی به انجام آن‌ها پرداخته‌اید ولی از دیدن آن‌ها قاصر بوده‌اید، کم‌رنگ می‌شود.
حسّاسیّت‌های هر ملّتی درباره موشکافی رفتارهایشان امری بدیهی است امّا در کشور ما هنوز مرز دیندار از دین جدا نشده است. لذا اگر انسان‌شناسی بر رفتار قومی متمرکز شود چه‌بسا خرافاتی بیابد که تحمّل شنیدن آن‌ها را کسی نداشته باشد. امّا این رفتارهای خرافی که بعضاً در آیین‌های دینی از افراد سر می‌زند نباید به پای دین نهاده شود.
در خصوص این رساله به شکل خاص، موانع عمدتاً به بحث تهیّه منابع برمی‌گردد. با وجود این که ویکتور ترنر از انسان‌شناسان دین مطرح است امّا در ایران چندان به او پرداخته نشده است. موشکافی‌های او در باب زیارت مسیحی نکات زیبایی را از کنش مردمان آشکار ساخته است. امید است ابزار نظری‌ای که این رساله در اختیار می‌نهد راه را برای مطالعات انسان‌شناسی زیارت اسلامی نیز بگشاید.
زندگی و اندیشه ترنر
ویکتور وایتر ترنر در 28 می 1920 در گلاسگو اسکاتلند، به دنیا آمد. و در 1983درگذشت. پدرش، نورمن .تی .ترنر مهندس الکتریک و مادرش وایلت ویتر ترنر ،یکی از اعضای مؤسّس و بازیگر تئاتر ملّی اسکاتلند بود. ترنر یازده ساله بود که والدینش طلاق گرفتند. ترنر برای زندگی پیش پدربزرگ و مادربزرگ مادریش در بورنومس انگلستان رفت و تحصیلات کلاسیک را آن جا گذراند. در طول جنگ جهانی دوم ترنر صلح‌جو و معترضِ خدمت نظامی، یک افسر منهدم‌کننده بمب در بریتانیا شد. در اواسط پنج سال خدمت سربازی‌اش در 1943 او با ادیت دیویس ازدواج کرد کسی که تا آخر عمر همسر و همکارش باقی‌ماند.
ترنر مطالعاتش را درباره انسان‌شناسی بعد از جنگ آغاز کرد زمانی که او در سمینار‌های داریل فورد1 در دانشگاه لندن شرکت می‌کرد و موفّقی شد مدرک کارشناسی‌اش را با درجه افتخار در 1949 از آن جا دریافت نماید. او سپس به ریاست پژوهشی در مؤسّسه رودز لیوینگ استون 2در رودیسیای شمالی منصوب شد و تحقیقاتش را در میان قبیله ندمبو آغاز کرد. در 1955 او مدرک دکترایش را در انسان‌شناسی اجتماعی از دانشگاه ویکتوریا منچستر زیر نظر ماکس گلاکمن3 دریافت کرد. در همین دانشگاه ترنر عضو پژوهشی سیمون و بعد مدرس شد تا زمانی که به امریکا (در 1963) رفت. در امریکا ترنر به‌عنوان پروفسور انسان‌شناسی در دانشگاه کورنل در ایتهاکای نیویورک مشغول شد. در 1968 وی به دانشگاه شیکاگو منتقل شد جایی که وی پروفسور انسان‌شناسی اجتماعی و رئیس کمیته‌ی مطالعات اجتماعی شد. از 1977 تا پایان عمرش در 18 دسامبر 1983 او به عنوان پروفسور دانشگاه ویلیام ار کنان در انسان‌شناسی در دانشگاه ویرجینیا در کارلوتس ویل خدمت کرد.4
سیر اندیشه ویکتور ترنر
معمولاً انسان‌شناسان دستاورد‌های علمی خود را از خلال مشاهدات خود طی سال‌ها به دست می‌آورند و همچنین ابتدا آن‌ها را در سمینار‌ها به صورت مقالات پراکنده ارائه می‌دهند و سپس این مقالات را در یک کتاب جمع‌آوری می‌نمایند آثار ترنر نیز این ویژگی را دارا می‌باشند بدین معنا که برخی کتاب‌های وی به‌وضوح گردش و نیز رشد اندیشه او را نشان می‌دهند. به نظر نگارنده می‌توان رشد اندیشه ترنر را به چند مرحله تقسیم نمود که شامل مرحله‌ اوّل: انتشار کتاب شقاق و پیوستگی در یک جامعه آفریقایی در سال 1957 و مرحله دوم: کتاب جنگل نمادها در سال 1967 و مرحله سوم: کتاب فرآیند آیینی در سال 1969 و مرحله چهارم: کتاب تصویر و زیارت در سال 1978 می‌باشد.
اندیشه ترنر در کتاب شقاق و پیوستگی در یک جامعه آفریقایی: مطالعه زندگی روستایی ندمبو5 (1957)
این کتاب که در حقیقت رساله دکتری ترنر می‌باشد بیشتر بر محور اندیشه‌های گلاکمن و آموزه‌های وی می‌گردد. گلاکمن از دانشجویانش می‌خواست تا درباره علل بروز تنش‌ها در جوامع قبیله‌ای تحقیق کنند و نیز مکانیسم‌های تعدیل کننده این تنش‌ها را بیابند. لذا این کتاب بیشتر مطالعه‌ی مکانیسم رفع تضاد‌‌ها در اجتماع ندمبو بود تا مطالعه‌ی آیین‌ها و نماد‌های ندمبو. ترنر در این مرحله نیز به موفّقییت‌هایی دست یافت از جمله:
* ارائه مفهوم درام اجتماعی
* نشان دادن تبحّر خاص خویش در جهت موشکافی آیین‌ها .
اندیشه ترنر در کتاب جنگل نماد‌ها، جنبه‌های آیین ندمبو6 (1967)
هنگامی که ترنر استاد انسان‌شناسی در دانشگاه شیکاگو در 1967 شد کتاب جنگل نمادها را منتشر نمود که مقاله‌ای درباره آرای ون جنپ در آن نقش برجسته‌ای داشت. مطالعه‌ی اثر ون جنپ چشم انداز جدیدی برای تحلیل‌های آینده او باز می‌کند او در میابد که آیین‌ها تنها در داخل یک فرآیند(همان درام اجتماعی) واقع نمی‌شوند بلکه خود آیین‌ها از درون، خاصیت فرآیندی دارند ترنر پیش از این بین آیین‌های مصیبت7 و آیین‌های بحران زندگی8در نوشتار شقاق و پیوستگی تمایز قائل شده بود امّا در کتاب جنگل نمادها (که عمده کار وی بر روی قبیله ندمبو است و در آن مقالات گذشته وی سرجمع شده‌اند) وی این آیین‌ها را در داخل مدل ون جنپ باز تحلیل می‌نماید.
اندیشه ترنر در کتاب فرآیند آیینی: ساختار و ضدّ ساختار9 (1969)
ترنر کتاب فرآیند آیین را در 1969 ارائه نمود. این کتاب جزء آثار عمده ترنر پیرامون آیین‌های ندمبو است امّا در این میان کتاب فرآیند آیین برجستگی دیگری هم دارد و آن پرداختن به دو مقوله‌ی آستانگی و جماعت‌‌واره است که می‌توان گفت از آن پس باعث شد انحصار بررسی‌های ترنر در خصوص آیین‌های ندمبو شکسته شود و ترنر به تحلیل پدیده‌های دیگر در جوامع پیچیده‌تر روی آورد.
اندیشه‌ی ترنر درکتاب تصویر و زیارت در فرهنگ مسیحی: چشم اندازهای انسان‌شناسانه10(1978)
در این کتاب که اوّلین انتشارش در سال 1978بود ویکتور ترنر و همسرش ادیت ترنر، بُعدی از تجربه دینی را مطرح کردند که به تازگی در انسان‌شناسی مطرح شده بود. این کتاب چشم انداز انسان‌شناسی منحصر به فردی را در زمینه زیارت مطرح می‌کرد که نظرگاه هرمنوتیکی، برای تفسیر تجربه زیارت، از طریق مفاهیم آستانگی و جماعت‌‌واره فراهم می‌کرد .
درکتاب فرآیند آیین ترنر به مطالعه‌ی آستانگی در جوامع پیشاصنعتی پرداخت و پیشنهاد بررسی جوامع پیچیده‌تر را به کتاب دیگری حواله داد حال در این کتاب (تصویر وزیارت در فرهنگ مسیحی) وی مفاهیمی مانند واحد‌های فرآیندی11 و نیز ضدّ ساختار12, و معنای نمادهای آیین13 و جماعت‌‌واره را یکجا در فرآیند زیارت جمع شده می‌بیند. مقایسه بین شباهت‌های آیینی در آستانگی‌های دین مسیحیت کاتولیک (زیرا ابعاد آن را خوب می‌دانستند) و سایر دین‌های تاریخی با آستانگی‌های قبیله‌ای یا باستانی پرداخته است.

فصل دوم: ایضاح مفاهیم

مقدمه
در این فصل ابتدا به تبیین مفاهیم اصلی به کار رفته در تحلیل‌های ترنر می‌پردازیم و سپس رویکرد‌ها به بحث انسان‌شنا‌سی زیارت را مطرح می‌نماییم، در پایان زندگی نامه و جایگاه ‌اندیشه ویکتور ترنر را بیان می‌نماییم. مفاهیم به کار رفته در تحلیل‌های ترنر را می‌توان در نگاه کلّی شامل: آیین، آیین‌های گذار و زیارت دانست.
1. آیین
آیین‌ها دارای کارکرد فردی و اجتماعی هستند. آیین‌ها وسیله‌ای برای ابراز هیجانات فردی، شفا دادن و ارتباط با جهان غیب هستند از سوی دیگر می‌توانند حامی شرایط موجود یا واژگون کننده‌ی آن باشند، گاهی برای محافظت از نیروهای حیاتی یا باروری به کار می‌روند، همچنین انتقال ارزش‌های پذیرفته شده یک فرهنگ از نسلی به نسل دیگر را عهده‌دار شوند. آیین‌ها با خشونت، ویرانی و بلاگردانی نیز مرتبط هستند.14
1.1 تعریف آیین
ارائه‌ی تعریفی جامع از آیین که شامل تمام گونه‌های آن شود کار ساده‌ای نیست. بابی آلکساندر15 بر دو جنبه‌ی آیین تأکید دارد: نمایش و تغییر. وی آیین را این‌گونه تعریف می‌کند:
“تعریف آیین در عمومی‌ترین و اساسی‌ترین حالت شامل نمایشی طراحی شده یا فی‌البداهه است که انتقالی از زندگی روزمره به زمینه‌ای دگرگونه را عملی می‌کند، زمینه‌ای که زندگی روزمره در آن تغییر شکل یافته است.”16
آلکساندر تعریف جایگزین دیگری نیز ارائه می‌دهد:”آیین‌های سنّتی دینی، زندگی معمولی را به سوی واقعیتی غایی یا نیروها یا موجودات ماورایی می‌گشایند تا این که از نیروی تغییر دهنده‌ی آن‌ها بهره‌ ببرند”.17
ویکتور ترنر آیین را این‌گونه تعریف می‌کند:
“رفتار رسمی و تجویزی برای موقعیّت‌هایی که به روال‌های فنّی معمول محوّل نشده‌اند و اِرجاع دادن این رفتار‌ها به باورها و موجودات رازآمیز (یا غیرتجربی) یا نیروهایی که علًت‌العلل تمام معلول‌ها محسوب می‌شوند.”18
طلّال اسد19 بیان می‌کند: “هر مردم‌نگاری احتمالاً وقتی یک آیین را ببیند آن را تشخیص می‌دهد، زیرا آیین‌ها عملی نمادین هستند و در تقابل با رفتار ابزارگرایانه‌ی زندگی روزمره قرار دارند.”20
اس_جی تامبیاه21 بیان می‌دارد که تمایز بین آیین و غیر آیین نسبی و غیرمطلق است و تعریف زیر را پیشنهاد می‌کند:
“مناسک برساخته‌ای فرهنگی از نظام ارتباطات نمادین است. مناسک از تسلسل منظّم و الگومند کلمات و اَعمال ساخته شده است که اغلب از طریق چندین رسانه ابراز می‌شوند، و محتوا و ترتیب آن با درجات متفاوتی از رسمیّت (قراردادی بودن)، کلیشه‌ای بودن (انعطاف‌ناپذیری)، تراکم (امتزاج)، و حشو (تکرار) مشخّص می‌شود.”22
اسد بیان می‌دارد: “امروزه مناسک به مثابه‌ی گونه‌ای از رفتار عادتی تلقّی می‌شود که امری را نمادینه یا آشکار می‌کند و به این ترتیب به تفکیک به آگاهی فردی و سازمان اجتماعی مرتبط می‌شود.”23
کاترین بِل24آیین را به عنوان “مصالحه‌ای عمل گرایانه بین کمال و سادگی” وصف می‌کند. بِل شش مقوله از کنش آیینی را تشخیص می‌دهد:
1ـ آیین‌های گذر یا آیین‌های بحران زندگی.
2ـ آیین‌های تقویمی و یادبودی.
3ـ آیین‌های مبادله و مشارکت.
4ـ آیین‌های مصیبت.
5ـ آیین‌های ضیافت، روزه‌داری و جشنواره‌ها.
6ـ آیین‌های سیاسی.25

1.2 رویکردها به مطالعه آیین
بِل سه رویکرد را در مطالعه‌ی آیین وصف کرده است که عبارت‌اند از:
“آیین‌ها به منزله چیزی که ارزش‌های پارادایمی مرگ و باززآیی را ابراز می‌کنند؛ آیین‌ها به منزله سازوکاری برای آوردن فرد به جامعه و ایجاد یک موجود اجتماعی؛ یا آیین‌ها به مثابه فرآیندی برای تغییر اجتماعی، پالایش، تجسّم بخشیدن به ارزش‌های نمادین، تعیین کردن ماهیت امر واقع، یا برای نزاع بر سر کنترل نشانه‌ی امر واقع”26
رونالد گریمز27به جای رویکرد از حالات آیین سخن می‌گوید. این حالات شامل موارد زیر هستند: آیینی سازی28، تزیین، تشریفات، عبادی، جادو و تجلیل. بر اساس کارکردی که یک آیین دارد میزان تأکید بر هر یک از این حالت‌‌ها متفاوت خواهد بود. 29
1.2.1 رویکرد نمادین
نمادگرایان به پیروی از دورکهیم(1976) به دین به مثابه‌ی زبانی نمادین می‌نگرند که در مورد نظم اجتماعی مطالبی اظهار می‌کند. در عمل غالب نمادگرایان هم به ارزش بیان‌گر و هم تبیینی آیین علاقه مند‌ند. نمایندگان این مکتب عبارت‌اند از کلیفورد گیرتز، موریس بلاک30 .
گیرتز در مثال جنگ خروس بالیایی هم بر جنبه نمادین و هم تبیینی تأکید می‌نماید:
“پس در جنگ خروس، فرد بالیایی در آن واحد هم سرشت خود و جامعه‌اش را می‌سازد و هم آن را کشف می‌کند. یا به بیان دقیق‌تر او جنبه‌ای از آن‌ها را می‌سازد و کشف می‌کند.”31
بلاک جنبه‌های تاریخی، اجتماعی و نمادین آیین‌های مرینا32 را پی می‌گیرد، ولی به توانایی این مناسک برای پرداختن به این پرسش که انسان بودن به چه معناست نیز می‌پردازد. زیرا یک آیین نه تماماً یک بیانیه است و نه تماماً یک نماد.33
1.2.2 رویکرد تبیینی

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

عقل‌گرایان به پیروی از تایلور (1832-1917) دین را به منزله‌ی وسیله‌ای برای تبیین جهان می‌نگرند. نمایندگان مکتب عقل‌گرایی شامل میرچااِلیاده مورخ ادیان و رابین هورتون34 انسان‌شناس است. اِلیاده آیین‌ها را بازآفرینی اساطیر می‌داند.35
هورتون نیز اسطوره و آیین را اساساً به منزله‌ی ابزارهای تبیین می‌نگرد. هورتون به این موضوع که نمادگرایان نمی‌توانند باورهای دینی را “به منزله‌ی وسیله‌ای که دقیقاً برای تبیین، پیش‌بینی و کنترل دنیا هستند”36بپذیرند، خرده می‌گیرد. هورتون رویکردهای نمادگرایی را تقلیل‌گرا می‌داند و لذا بر این باور است که نمادگرایان واقعیت و قدرت آیین‌ها را انکار می‌کنند.

1.3 آیین به مثابه‌ی اجرای نمایش
می‌توان به آیین‌ها به مثابه‌ی یک اجرای نمایشی نگریست که درآن هم مخاطب و هم بازیگر وجود دارد. از جمله صاحب نظران در این حیطه می‌توان به ویکتور ترنر، آلکساندر، مکتب کمبریج و ریچارد شکنر اشاره نمود. آلکساندر بر این باور است که یک تفاوت آشکار بین آیین و نمایش این است که اجرای آیینی فقط تکرار یک متن مفروض نیست، بلکه “حالتی از کنش است که توسّط مردمی واقعی و آشنا اِعمال می‌شود تا بر زندگی دیگر مردمان واقعی و آشنا اثر کند. شرکت‌کنندگان در آیین ممکن است بازی کنند امّا الزاماً فقط وانمود نمی‌کنند، آن‌ها ایفا می‌کنند، که نه با مفهوم باور و نه با بازی نمایشی منافاتی ندارد”37.
سر جیمز فریزر و دیگر دانشمندان مکتب کمبریج در قرن نوزدهم باور داشتند که تراژدی یونانی از آیین‌ها منشأ گرفته‌اند.38ریچارد شکنر39 اشاره می‌کند که گونه‌های مختلف اجرا از جمله نقش بازی کردن، بازی‌ها، ورزش‌ها، نمایش و آیین‌ها دارای کیفیّات مشابه بسیاری هستند. همه آن‌ها متضمّن نظم‌بندی زمانیِ خاصّی هستند، اشیا در آن‌ها دارای ارزشی ویژه و غیر اقتصادی هستند و معمولاً دارای مکان خاصّی‌اند که برای اجرا تخصیص داده شده است.40
از نظر وی زمینه یا کارکرد یک اجرا مشخّص می‌کند که این اجرا نمایش است یا آیین. اگر یک اجرا را دارای دو طیف بدانیم، یک سوی آن تأثیر(یعنی توانایی اِعمال تغییرات) است و در سوی دیگر سرگرمی را داریم. اگر هدف یک اجرا مؤثّر بودن باشد، پس این اجرا آیین است و اگر هدف سرگرم کردن باشد پس یک نمایش است. هرچند هیج اجرایی به طور خالص یکی از این‌ها نیست.41

1.4 آیین‌های گذار42
مطالعه در باب آیین‌های گذار برای اوّلین بار به صورت رسمی توسّط ون جنپ در سال 1909 در کتابی به همین نام منتشر شد. در تعریف آن می‌توان گفت که آیین‌های گذار انتقالی از یک مرحله‌ی زندگی، فصل یا واقعه را به مرحله، فصل یا واقعه‌ی دیگر نشان می‌دهند. همه در آیین‌های گذار شرکت می‌کنند و جوامع مختلف به طرق گوناگونی آن را نشان می‌دهند.43 آیین‌هایی مانند تولّد، تشرّف، ازدواج و مرگ مثال‌های بارز آیین‌های گذارند در حالی که ون جنپ تصوّری بسیار گسترده‌تر داشت وی امور فراوانی مثل جشنواره‌های فصلی، آیین‌های قلمروی، قربانی، زیارت و در واقع هر رفتاری (دینی یا غیر دینی) که الگوی سه مرحله‌ای جدایی، انتقال و اِلحاق را شامل شود نوعی آیین گذار می‌دانست:
“انتقال‌ها از گروهی به گروه دیگر و از یک موقعیّت اجتماعی به موقعیّت دیگر در خود واقعیت هستی مضمر هستند، به طوری که زندگی یک مرد از توالی مراحلی با آغازها و پایان‌های مشابه ترتیب یافته است تولّد، بلوغ اجتماعی، ازدواج، پدری، ترقّی به طبقه‌ای بالاتر، تخصّص حرفه‌ای و مرگ. برای هر یک از این مراحل مراسمی وجود دارد که هدف اصلی آن‌ها این است که فرد را قادر سازند که از یک موقعیّت تعریف شده به موقعیّت دیگری گذر کند که آن موقعیّت هم به همان میزان تعریف شده است.”44

2. زیارت
2.1 اهمّیت آیین زیارت
زیارت قدرت به حرکت در آوردن تعداد عظیمی از مردم را در دنیا دارد. اقتصاد کشورها و مناطق مختلف را تغییر می‌دهد و پیام‌های سیاسی و نیز مذهبی را منتشر می‌کند. برای مثال: حج هر ساله میلیون‌ها نفر را به خود جذب می‌کند. لوردز در سال 1958 در یکصدمین سالگرد ظهور مریم مقدّس بر بِرناردِ45 ، بیش از پنج میلیون نفر رابه خود جذب کرد. هر دوازده سال یکبار مراسم زیارتی کومبها ملا46 که در نقطه تلاقی رود مقدّس در الله آباد برگزار می‌شود بیش از ده میلیون نفر زائر را به طرف خود می‌کشد. حتّی خطر‌های مکان‌های زیارتی نتوانسته است از توجّه زائران بکاهد. برای مثال زیارتگاه شیوایی امارنات در کشمیر که در ارتفاع 12725 فوت بالای دریا قرار دارد، علی‌رغم خطر‌های زیاد، (مثلاً درسال 1928 بیش از پانصد نفر در حال عبور از سی مایل مرتفع در انتهای مسیر مردند و در سال 1970 تعداد هجده نفر در کولاک مردند)باز هم شاهد زائرند.

2.2 گونه‌بندی زیارت
آمیختگی شدید سفر زیارتی با گونه‌های دیگر سفر و نیز تنوّع وگستردگی انواع خود زیارت، انسان‌شناسان را بر آن داشته است تا هریک از منظر و نیّت خود دست به گونه‌بندی زیارت بزنند. برای مثال بازدیدکنندگان رم ممکن است خودشان را به عنوان گردشگران روحانی معرّفی کنند، می‌توان با ارائه تعریفی اعم از زیارت براساس این که فرد در هر لحظه کجا است وچه نگرشی به محل دارد، بازدید کنندگان را نیز زائر نامید. پس مطالعه‌ی گونه‌های مختلف زیارت ما را در یافتن تعریفی جامع‌تر از زیارت یاری می‌رساند. مورینیس تعریفی از زیارت ارائه می‌دهد:
” زیارت سفری است که یک شخص در جستجوی حالتی انجام می‌دهد که معتقد است دربردارنده آرمانی ارزشی است. در مرسوم‌ترین حالت، پایان زیارت، زیارتگاهی است که در نقطه جغرافیایی ثابتی قرار گرفته است. این مکان شهرتی به دست آورده است که زائران را به خود جلب می‌کند…کسی که به نقطه‌ای سفر می‌کند که فقط به دلیل خودش حائز اهمّیت است نیز یک زائر است. زیارت مجازی بدنبال جستجوی مکان است که در قلمرو جغرافیایی قرار نگرفته است. برخی از سفرهای مقدّس سرگردانی‌هایی هستند که هدف ثابتی ندارند، در این‌جا زیارت جستجوی هدفی ناشناخته یا پنهانی است”.47
همچنین ممکن است زیارت را در قالب سفری جسمانی به مکانی جغرافیایی بدانیم ولی ممکن است این سفری استعاری، درونی و روحانی باشد. همچنین ممکن است زیارت برنامه‌ریزی شده باشد یا این که زائران بمنزله‌ی افرادی سرگردان و به امید هدایت خدا عازم سفر زیارتی شوند. برای مثال در سنّت ایرلندی، اسکاتلندی و ولشی در اوایل قرون وسطی آرمان بیابان تسلّط یافته بود. این مفهوم از مرتاضان گوشه‌نشین قرون اوّلیه‌ی مسیحیت که بنام پدران بیابانی شناخته می‌شدند گرفته شده بود. از دیگر گونه بندی‌های زیارت می‌توان به تقسیم بندی جِی. جی.دیویس48 اشاره کرد که زیارت را به چهار گونه تقسیم می‌کند: 1ـ زیارت بمنزله‌ی تمرینی روحی 2 ـ زیارت به‌مثابه‌ی تقلیدی از مسیح وقدّیسینش 3 ـ زیارت ،هویّت و اتّحاد 4 ـ زیارت و کتاب مقدّس .49 سیمون کلمن وجان اِلسنر درکتاب زیارت، گذشته وحال رویکردی تطبیقی را انتخاب می‌کنند که براساس مقصد زیارت و تنوّع چشمگیرشان است. آنان زیارت را به زیارت در جهان کلاسیک، یهودی، اسلامی، مسیحی، هندی، و بودایی تقسیم می‌کنند.50
پنج گونه زیارت را می‌توان از هم تفکیک کرد.51 که عبارت‌اند از :1-زیارت به یک مکان مقدّس 2-زیارت یک شیء مقدّس 3- زیارت شخص مقدّس 4-زیارت به مثابه متن مقدّس 5-زیارت به مثابه سفری کنایی .
2.2.1 زیارت به یک مکان مقدّس
اوّلین مقوله عبارت است از زیارت یک مکان مقدّس، مکان‌های مقدّس می‌تواند از انتزاعی‌ترین مکان‌ها مانند مکان تجلّی خدا یا مریم باکره بر یک نفر باشد مانند: لوردز در فرانسه، فاطیما در پرتغال، ناک در ایرلند، مجوگوریا در بوسنی و هرزگوین و گوآدالوپ در مکزیک. و همچنین ساختار مادّی مانند یک ساختمان مانند دخمه‌ مقدّس در اورشلیم، گرسیلند در تنسی یا زمین فوتبال انفیلد در لیورپول.
این مکان می‌تواند پدیده‌ای در چشم انداز طبیعی باشد، مانند صخره‌ ایرز در استرالیا مرکزی یا رودخانه گنگ در هندوستان یا مکانی که در آن انسان عارضه‌ای طبیعی را بهسازی می‌کند مثل چشمه‌های مقدّس با پله‌کان و سایبان، همچنین مکان‌هایی که گمان می‌رود نیروی طبیعی دارند مثل دوائر سنگی یا سنگ‌های ایستاده یا درختان برای مثال در ایرلند درختستان‌های مقدّس که درختان بلوط دارند زیرا درختستان‌های مقدّس بلوط، در داستان‌ها و شرح حال‌های قدّیسین مسیحی بیان شده است.52
2.2.2. زیارت یک شخص مقدّس
زیارت یک شخص مقدّس مانند مادر میرا 53 زنی هندویی که بسیاری از مردم معتقدند او یک تجسّد یا تجلّی از الوهیّت است، هزاران نفر را به دارشاناها یا مراقبه‌های خاموش54در خانه‌اش جلب می‌کند، امروزه لازم است که زائران حدود سه سال زودتر ثبت‌نام کنند تا بتوانند در دارشانا حضور یابند55. ترنر تصویر زنده‌ای از یکی از شهودگرایان لاسالت56 در فرانسه را به دست می‌دهد که پس از اوّلین مواجهه‌اش با مریم باکره توسّط کلیسا تحت تعلیم قرار گرفته بود. او دور فرانسه، انگلستان و ایتالیا را می‌گشت در حالی که هوادارانش او را احاطه کرده بودند.57
2.2.3 زیارت یک شیء مقدّس
برخی اشیای مقدّس ثابتند مثل صخره‌ها و درختان و برخی دیگر متحرک هستند. مثلاً سالنو از زیارتگاه (ال سینور د کیو لور ریتی ) در پرو شرحی ارائه می‌دهد که پادشاه اسپانیا درخت مقدّسی را که مسیح در یک شهود به آن صلیب شده بود را برای خود می‌برد و لذا کشیش محلّی درخت دیگری را جای آن می‌کارد پس درخت هم می‌تواند ثابت نباشد.58
همچنین جنگ‌های صلیبی در اورشلیم برای به دست آوردن اشیای مقدّس مانند صلیب حقیقی، ناخن‌های مقدّس، شیر باکره مقدّس، لباس دفن مسیح و نیز بقایای جسمانی قدّیسان و لباس‌هایشان. مجسّمه‌ی مریم مقدّس، ممکن است در مواقع بحرانی در حرکت دسته‌جمعی در مراسم دینی حمل شوند. اعتقاد بر این است که این مجسّمه‌ها ساکنان یک شهر یا روستا را از بلا نجات می‌دهند. در سنّت بودایی و هندویی نیز اشیای مقدّس رواج دارند، خواه این شیء دندان یا جای پای بودا باشد یا یک میله ترافیک در پارک گلدن گیت در سانفرانسیسکو که به‌عنوان یک لینگم59 نماد آلت رجولیت شیوایی شناخته شده است.


پاسخ دهید