7-1-7. تاریخچه آلات قمار22
8-1-7. ضبط23
9-1-7. مصادره24
10-1-7. معدوم کردن24
فصل دوم: مستندات فقهی و حقوقی معامله با آلات قمار25
1-2. مستندات فقهی26
1-1-2. آیات26
1-1-1-2. آیات عام27
2-1-1-2. تفسیر آیات31
3-1-1-2. آیات خاص33
2-1-2. روایات38
1-2-1-2. روایات عام38
2-2-1-2. روایات خاص41
3-1-2. اجماع45
4-1-2. عقل47
5-1-2. سایر مستندات48
1-5-1-2 سکرآور بودن48
2-5-1-2. حرمت از باب اکل سم49
3-5-1-2. حرمت از باب قاعده‌ى حرمت اسراف‌49
4-5-1-2. قاعده اعانت بر اثم و عدوان‌50
5-5-1-2. قاعده حرمت مقدمه‌ى حرام‌51
6-5-1-2 قاعده‌ى نفى سبیل‌52
7-5-1-2. حرمت معاملات آلات قمار با استفاده از قواعد فقهی53
1-7-5-1-2. قاعده لا ضرر53
2-7-5-1-2. قاعده حفظ نظام و مصالح جامعه54
2-2. مستندات حقوقی معامله با آلات قمار56
1-2-2. فقدان شرایط اساسی صحت معاملات57
1-1-2-2. مشروعیت جهت معامله57
1-1-1-2-2. اثر جهت نامشروع در عقد‌59
2-2-1-2 نامشروع بودن موضوع معامله60
3-1-2-2. مبنای قاعده دارا شدن غیر عادلانه در حقوق ایران61
فصل سوم: تحلیل آثار معامله با ابزار قمار در فقه و حقوق ایران64
1-3. آثار مدنی66
1-1-3. بررسی وضعیت ید طرف معامله با آلات قمار66
2-1-3. روابط طرفین معامله با آلات قمار نسبت به ردّ عین مورد عقد یا بدل آن68
3-1-3. روابط طرفین معامله با آلات قمار نسبت به منافع مورد معامله69
4-1-3. حکم تکلیفی و وضعی معامله باآلات قمار69
5-1-3. مسئولیت مدنی69
1-5-1-3. قاعده ضمان ید70
2-5-1-3. قاعده ضمان ید در قانون مدنی73
3-5-1-3. قاعده ما یضمن75
4-5-1-3. توجیه قاعده عکس79
6-5-1-3. قاعده اقدام80
7-5-1-3. احترام به مال دیگران81
8-5-1-3. قاعده لاضرر81
9-5-1-3. اصل ضمان ید متعاقبه82
2-3. آثار معامله با ابزار قمار درقانون مجازات اسلامی83
1-2-3. قلمرو مجازات معامله با آلات قمار در فقه و حقوق و ارکان تشکیل دهنده جرم84
1-1-2-3. عنصر قانونی84
2-1-2-3. موضوع جرم85
3-1-2-3. عنصر مادی85
4-1-2-3. نتیجه مجرمانه86
5-1-2-3. عنصر روانی86
2-2-3 مجازات معامله با آلات قماردر فقه86
2-2-3. حد (افساد فی الأرض) اعدام و سایر مجازات‌های سخت (تعزیر)88
1-2-2-3. مجازات فقط از باب حد یا تعزیر شرعى‌88
2-2-2-3. افساد فی الأرض مستقل از محاربه‌88

3-2-3. ضبط و معدوم کردن اسباب و نقود قمار89
4-2-3. قاچاقچى و تولید کننده‌91
5-2-3. توقیف و مصادره اموال حاصل از معامله با آلات قمار91
6-2-3. ضبط و استرداد مال مأخوذه از قمار92
نتیجه گیری94
منابع95
مقدمه
شخصیت و هستی انسان‌ها با آنچه بدان می‌اندیشند و عمل می‌کنند شکل می‌گیرد. برخی از افکار و اعمال نه‌تنها تأثیر سوئی بر آخرت انسان می‌گذارد، بلکه بر دنیای او چه از لحاظ بعد فردی و چه از لحاظ جنبه اجتماعی تأثیر می‌گذارد. نگاه اسلام به حیات فردی و اجتماعی نگاهی عالی است. از این‌رو وظیفه انسان را در زمین آبادانی معرفی می‌کند تا از این طریق در نقش خلافت الهی وظیفه خود را انجام دهد؛ بنابراین به تجارت و امور دیگر که در تحقق این اهداف عالی نقش دارند توجه دارد. اگر اهداف معنوی تجارت، مورد توجه نباشد و به اجتماع و مصالح عموم زیان رساند، از نظر اسلام بی‌ارزش است؛ هرچند ارزش مادی تجارت زیاد باشد. بدین سبب، تحصیل مال از راه‌های ناصواب از جمله معامله با آلات قمار‌که موجب رکود چرخ‌های اقتصادی است، در اسلام ممنوع است؛ چرا که اقتصاد به عنوان قوام جامعه باید موجبات تعالی فرد و جامعه شود، نه آن که آن را به تباهی بکشاند.
هر چیزی را که پروردگار حکیم، دستور به انجام آن می‌دهد، دارای مصلحت و؛ و هر چیزی را که از آن منع می‌کند برای بندگان دارای مفسده و ضرر است هر چند که ممکن است عقلِ محدود ما نتواند این مصلحت و مفسده را درک کند. آلات قمار، یکی از مفاسد مخرب و خانمان‌سوز است که متأسفانه با عنوان ورزش فکری و سرگرمی، ترویج و بر آسیب‌های آن سرپوش گذاشته می‌شود. از نظر اسلام، این تجارت ناسالم، جزء گناهان کبیره است و باعث تضعیف اقتصاد، تشدید تضادهای داخلی، اختلافات خانوادگی، ازدیاد کینه و دشمنی می‌گردد. معامله با آلات قمار به عنوان فعالیت غیرمولد، عامل بازدارنده‌ای در به‌کارگیری سرمایه در راستای تولید اقتصادی و اشتغال است؛ زیرا افراد با صرف سرمایه‌های فراوان در این راه به جای ایفای نقش در تولید سرمایه سالم در جامعه، نه‌تنها تندرستی خود را در معرض خطر قرار می‌دهند، بلکه سرمایه‌های خود را نیز در زمان بسیار کوتاهی به باد داده و موجب اختلال در نظام اقتصادی می‌گردند. از طرف دیگر، گناه که عصیان در برابر اوامر خداوند متعال است ترویج می‌یابد و بدیهی است که ترویج گناهی که ماحصل انعقاد این گونه معاملات می‌باشد نیز گناه می‌باشد. از نظر اسلام همه وجوه و تصرفات قمار، حرام است. ازجمله می‌توان به معامله با آلات قمار اشاره نمود؛ چون اگر معاملات قماری به اجتماع راه یابد، دیگر نمی‌توان امید به تعادل اقتصادی داشت. منشأ این معاملات علاوه بر سرگرمى، تفریح، کسب درآمد و تحصیل سودهاى کلان مادى بوده است. آنچه اهمیت و توجه به معامله با آلات قمار را در اسلام نشان می‌دهد حرمت این موارد است: ساخت، بازی، نگهداری، معامله، وهرگونه درآمد ناشی از بازی و معامله با آلات قمار.
معامله با ابزار قمار از نظر همه فقها حرام است و حتی اگر قصد برد و باخت هم نباشد باز هم حکم حرمت باقی می‌ماند. پایداری این حکم درباره آلات قمار تا زمانی است که ابزار نوع خاصی از قمار، هنوز به‌عنوان یکی از ابزارهای قماربازی از نظر عرف شناخته شود. برای نمونه درگذشته شطرنج به عنوان ابزار قمار شناخته می‌شد، اما شطرنج امروزه در سطح جهان ابزار قمار، به شمار نمی‌آید. در اسلام کیفیت بازی یعنی قصد برگزاری آن، اگر هم با ابزار قمار نباشد، مهم است. از این‌رو در رابطه با ابزار قمار و قصد بازی در اسلام چهار حالت متصور است که فقها نسبت به آن حکم اسلام را استنباط نموده‌اند:
1. بازی با وسایل مخصوص قمار همراه با شرط بندی و برد و باخت.
2. بازی با وسایل مخصوص قمار، ولی بدون شرط بندی و برد و باخت.
3. بازی با وسایلی غیر از ابزارهای مخصوص قمار، ولی همراه با شرط بندی و برد و باخت.
4. بازی بدون وسایل قمار و بدون شرط بندی و برد و باخت.
صورت اوّل از نظر تمام عالمان اسلامی (شیعه و سنّی) حرام است و از گناهان بزرگ محسوب می‌گردد.
صورت دوم از نظر همه علمای شیعه و برخی از عالمان سنی، حرام می‌باشد.
صورت سوم از نظر تمام علمای شیعه و بیشتر علمای اهل سنت، حرام است.
صورت چهارم به اجماع عالمان تشیع و تسنن، جایز است.
شرط‌بندی در هرگونه بازی به جز تیراندازی، اسب‌سواری و شنا حرام است و بازی با ابزار غیر قمار و بدون شرط‌بندی و برد و باخت: در این صورت بازی جایز است و هیچ منعی بر انجام آن نیست.
اسلام همان‌گونه که خوردن یک قطره شراب را حرام کرده تا بهانه‌ای به دست میگساران نیفتد معامله با ابزار قمار را هم مطلقاً چه برای برد و باخت و چه برای سرگرمی حرام دانسته است. همچنین پولى که از این راه به دست آمده باشد، تصرف در مال دیگری بشمار می‌آید و حرام می‌باشد و هرگونه دادوستد با این پول، باطل است. ضمن اینکه هرگونه تصرف در کالایى که از پول قمار خریداری‌شده، جایز نمی‌باشد؛ چنانچه تصرف در بهاى آن نیز نارواست.
فصل اوّل:کلیات
طرح تحقیق
1. تبیین موضوع
گسترش قمار بیش از هر چیز دیگری از طریق معاملات صورت می‌پذیرد و معاملات نقش اصلی در شیوع این پدیده را دارا هستند. معاملات بنا بر یک تقسیم بندی از حیث حکم به معاملات مشروع و نامشروع تقسیم می‌گردند. دسته دوم به لحاظ موضوع به انواع مختلفی ازجمله معامله با ابزار قمار تقسیم می‌گردند.
معامله با آلات قمار، به معامله‌ای گفته می‌شود که در آن آلات مخصوص قمار، ثمن یا مثمن معامله واقع گردیده‌اند. سؤال اصلی آن است که ادله حرمت معامله با آلات قمار در فقه و حقوق کدام هستند؟ بر این نوع معامله بدان جهت که ابزار قمار یکی از ارکان معامله را تشکیل می‌دهند، مباحث گوناگونی ازجمله جواز، تملیک و تملّک، صحت، نفوذ، ضمان و مسئولیت مدنی مطرح است.
2. ضرورت وهدف از اجرا
انگیزه اصلی نگارنده از پرداختن به این موضوع، شیوع قمار و رشد روزافزون پرونده‌های مرتبط درمحاکم کشور است. با توجه به حساسیت نظام جمهورى اسلامى نسبت به قمار و آلات آن و پیچیدگى مسائل مربوط به آن، تحقیق و اجتهاد فقهى در فروع مختلف مربوط به آلات قمار و معاملات آن یک امر ضرورى مى‌باشد. موضوعاتى مانند تولید، نگهدارى، حمل و نقل، توزیع و فروش، بازی، ایجاد مراکز و مکان استعمال و ارائه خدمات و ابزار براى سهولت تولید و توزیع و مصرف، در آمد و سرمایه‌هاى حاصله از هر یک از مراحل تولید تا مصرف، کسب خبر و ارائه اطلاعات، مبارزه و درمان، همه ناشى از معامله با آلات قمار است که مى‌تواند داراى سه بعد فقهىِ حکم تکلیفى، حکم وضعى و کیفر و مجازات ارتکاب باشد. در این پژوهش ضمن تعریف دقیق موضوع به تشریح مبانی، حکم و آثار این نوع معاملات پرداخته می‌شود تا وضعیت این‌گونه معاملات در قالب یک مجموعه مدون و جامع برای آشنایی هرچه بیشتر پژوهشگران فراهم آید. ایجاد آشنایی کامل با مبانی موضوع مذکور، حقوقدانان را در جریان رسیدگی و صدور حکم این‌گونه معاملات در محاکم قضایی یاری می‌رساند.
3. پیشینه تحقیق
معامله با آلات قمار چندان که باید، مورد توجه قرار نگرفته است لذا نگارنده اهتمام داشته تا پایان نامه خویش را در این باب به رشته تحریر درآورد. مطالب فراوانی در زمینه قمار نوشته‌شده است؛ لکن به طور خاص مبحثی در خصوص معامله با آلات قمار به چشم نمی‌خورد. ازجمله کتاب‌های:
1. آفات قمار از محمّد آخوند که به بررسی تأثیر قمار بر اجتماع پرداخته است.
2. مفاسد شراب، قمار و ربا از دیدگاه اسلام از علی ربانی خلخالی که به تأثیر قمار بر موضوعات مذهبی و عبادی پرداخته است.
همچنین می‌توان به مقالاتی ازجمله قمار از دیدگاه فقهای اسلام از عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، با محوریت جنبه‌های فقهی- عبادی؛ موضوعیت آلات قمار از مهدی مهریزی، با تکیه بر موضوعه بودن شطرنج؛ و پایان‌نامه کیومرث ایمانی شیرکلائی، جرم قمار و جرائم مربوط به آن در حقوق جزای ایران، به راهنمایی مصطفی محقق داماد، کارشناس ارشد، دانشگاه قم که به بررسی صرف جرم قمار در قانون مجازات بسنده نموده‌اند اشاره کرد. وجه تمایز این تحقیق با موارد مذکور کنکاش حکم فقهی حقوقی معامله با آلات قمار است که در دست یابی به مطلوب علاوه بر ادله اربعه، استفاده از قواعد فقهی برای اثبات حکم می‌باشد. همچنین طرح موضوع فوق الذکر به صورت توامان در قانون مدنی و قانون مجازات اسلامی نیز امری بدیع است.

4. فرضیه تحقیق
ادله چهارگانه کتاب، سنت، اجماع و عقل و مستنداتی همچون قواعد فقهی بر حرمت معامله با آلات قمار و بطلان معاملات ناشی از آن دلالت دارند.
5. روش تحقیق
روش تحقیق، تحلیلی- توصیفی و شیوه گردآوری اطلاعات، کتابخانه‌ای و با استفاده از نرم‌افزارهای موجود در زمینه‌ی فقه به روش فیش‌برداری و تحلیل علمی می‌باشد. در نگارش این پایان نامه، از منابع معتبر فقهى و حقوقى و چندین پایان‏نامه دانشجوئى مرتبط، بهره گرفته شده و در عین حال از توجه به نظریات جدید حقوقى هم غفلت نگردیده است.
6. سازماندهی تحقیق
تحقیقی که پیش روى شما، قرار دارد، در سه فصل، معامله با آلات قمار و آثار آن را بررسى مى‏کند. فصل نخست، تعاریف و کلیات را شامل است و در آن معانى لغوى و اصطلاحى الفاظ، تقسیم‏بندى معاملات، وضعیت حقوقى قراردادها و روابط طرفین قرارداد، مورد بحث واقع شده است. در فصل دوم، پس از طرح ادله اربعه در دو بخش مجزا قواعد فقهی برای دست یابی به حکم از طریق قیاس و تطبیق کلیات موارد معامله بر مفاد قواعد فقهی است. فصل سوم آثار این معاملات در فقه و حقوق اختصاص یافته است بدین ترتیب که مباحث فقهی در ذیل مواد قانون مدنی به صورت تطبیقی عنوان گردیده است و در بخش دوم پس از جرم انگاری معامله با آلات قمار به جنبه‌های کیفری این معاملات در قانون مجازات اسلامی قانون مجازات اسلامی مورد بحث قرار گرفته است.
7. موضوع شناسی
مطالعه و بررسی هر امری بدون شناخت موضوعات اصلی آن امکان‌پذیر نخواهد بود. بررسی در معامله با آلات قمار نیز، بدون شناخت و درک صحیح از خصوصیات معامله با آلات قمار ممکن نخواهد بود، با این اوصاف، قبل از هر بحثی در این مورد، لازم است این مفاهیم و خصوصیات شناخته شوند تا از رهیافت این شناخت، راه برای بیان مطالب اصلی هموارتر گردد.
1-1-7. قمار
در میان فقها و حقوق‌دانان برای واژه قمار، تعاریف متعددی صورت گرفته است که در ادامه بیان می‌گردد.
1-1-1-7. قمار در لغت
اصل قمار عبارت است از برد و باخت در بازی با یکی از وسایل مخصوص و چه‌بسا قمار بر بازی با انگشتر و گردو نیز اطلاق گردد. قمار در اصل؛ برد و باخت است. تلاش برای ربودن گوی سبقت و یا گرفتن جایزه در یک مسابقه1. قمار به کسر قاف، گرو بندی با یکدیگر است و قمار گرفتن با یکدیگر را مقامره مینامند2، این تعریف در صدق مفهوم قمار برد و باخت و گرو را شرط کرده است.
برخی در مفهوم قمار، گرو گذاری را شرط می‌دانند و بیان داشته‌اند که ماده (قمر) به معنای سفیدی هر چیزی است و برخی دیگر ازآن‌جهت که شخص مقامر همانند ماه در حال خود آرام‌آرام کم و یا زیاد می‌کند، از این ماده دانسته‌اند.3
درجایی دیگر ماده (قمار) را هم فعل ثلاثی مجرد و هم از فعل ثلاثی مزید از باب مفاعله و باب تفعل و تفاعل گرفته و قوام مفهوم قمار را برد و باخت دانسته است.4 در زبان و ادبیات فارسی نیز از چند فرهنگ لغت نقل شده که آنان در مفهوم قمار وجود برد و باخت را شرط کرده‌اند: قمار به گرو چیزی باختن و نبرد کردن با هم دیگر5 قمار هر بازی که در آن شرط و گرو بندی باشد6. برخی دیگر نیز در معنای قمار، رهن را شرط کرده‌اند.7از کلمات لغت شناسان فهمیده می‌شود که جز علامه طریحی، دیگران در صدق مفهوم قمار، برد و باخت و گرو گذاری را شرط و مقوم مفهوم آن دانسته‌اند؛ بنابراین بازی بدون برد و باخت ازنظر آنان قمار نیست و این نکته تأثیر زیادی دراحکام فقهی دارد.8
2-1-1-7. قمار در اصطلاح
متون دینی، مملو از جملاتی است که به ذم رذایل اخلاقی “رهان”، “میسر” و “قمار” پرداخته‌اند. در این میان، واژ? “قمار” در کنار الفاظ “میسر” و “رهان” بار معنایی ویژه‌ای یافته که بیانگر رابطهی ناگسستنی اخلاق، در فقه و حقوق اسلام است. فقها در مفهوم قمار و موارد آن با یکدیگر اختلاف دارند که ریشه این اختلاف را می‌توان به قول لغویان نسبت داد که تعاریف متفاوتی از قمار ارائه داده‌اند.
در توضیح مفهوم آن چنین آمده است: اصل قمار برد و باخت است.9 در برخی متون، تعریف مشهور آن چنین است: “وهو بکسر القاف کما عن بعض اهل اللغه: الرهن علی اللعب بشئ بالالات المعروف10 قمار به کسر قاف برد و باخت بوسیله آلات معروفه قمار است همان طور که برخی از اهل لغت گفته‌اند. ریشه کلمه قمار از قمر است، به معنای سفیدی؛ ماه را قمر گویند به خاطر نور سفیدش که کم ‌و زیادمی‌شود.11در شرح قانون مدنی چنین آمده است: اصل قمار این است که یکی از رفیق خود اندک‌اندک چیزی را در بازی بگیرد.12در سایر شروح قانون مدنی قمار را به معنای برد و باخت گرفته‌اند.13 همین معنا نیز از سوی دیگر اساتید حقوق به نقل از فرهنگ‌های لغت فارسی مقبول واقع گردیده است.”14
در مجمع الفائده و البرهان آمده است: بدان که اصل هر چیزی جواز است تا اینکه تحریم آن دانسته شود15، پس قمار همان شرط بندی است که تحریمش دانسته شد. یکی دیگر از فقها نیز قائل شده است که: “ظاهر آن است که قمار هر بازی است که در آن عوضی برای برنده باشد.”16 در نظام حقوقی انگلستان ذیل واژه (gaming) قمار به معنای انجام بازی از روی شانس برای به دست آوردن پول یا ارزش مالی است؛ جدای از این‌که بازی‌کننده در معرض خطر باخت، پول یا ارزش پولی نباشد.17
با جست‌وجو در کلمات فقها و لغت شناسان چنین به دست می‌آید که در تعریف قمار سه دیدگاه به شرح زیر وجود دارد:
الف. “قِمار” (به کسر قاف)، عبارت است از رهن بستن بر بازی با اسباب و وسایلی که برای قمار ساخته و آماده‌شده‌اند18؛ مثل نردو شطرنج.
ب “قمار”، عبارت است از بازی با اسباب و وسایلی که برای قمار کردن هستند؛ حتی اگر رهن و گرو گذاری و کسب درآمد به‌وسیله آن در بین نباشد.19
ج “قمار” بر وزن “فِعال” (باب مفاعله)، مصدرِ “قامر” است و به معنای بازی کردن برای غلبه بر یکدیگر و برد و باخت؛ چه با ابزار و وسایلی که برای قمار ساخته و آماده‌شده‌اند؛ مثل نرد، شطرنج یا با ابزاری که جزو وسایل قمار نیستند؛ مانند گردو و انگشتر.20
2-1-7. آلات قمار
اختلافات موجود در تعریف قمار باعث گردیده که در تعیین آلات قمار نیز اختلافاتی به چشم بخورد. برخی به تبع تعاریف قبل، آن را منحصر در آلاتی دانسته‌اند که خاص قمار کردن می‌باشند و جز آن کاربرد دیگری ندارند. برخی دیگر مفهومی گسترده‌تر برای آن در نظر گرفته‌اند و آلات قمار را هر وسیله‌ای دانسته‌اند که برای قمار به کار گرفته می‌شود و لو آن‌که ابزار خاصه و معروف نباشد. اسباب و وسایلی که با آن قمار صورت می‌گیرد بر دو گونه‌اند:
الف. گاهی ساخته‌شده‌اند تا با آن قمار شود؛ یعنی فقط بر آن گرو بندی صورت می‌گیرد. وسایل قمار به معنی ابزار و وسایل قماربازی است که از گذشته تاکنون همواره به‌صورت ابزاری برای بازی‌های قماری استفاده‌شده‌اند که از آن جمله می‌توان به پاسور و تخته‌نرد اشاره نمود که از آن‌ها در ابواب مکاسب در فقه سخن رفته است21. بازی با آلات قمار مانند پاسور و نرد، خواه به‌صورت شرط‌بندی و گرو گذاری یا بدون آن، حرام است و مالی که از این راه به دست می‌آید، باطل و تصرف در آن، حرام و ضمان آور است22؛ هرچند برخی در صورت عدم شرط‌بندی، در حرمت آن تأمّل کرده‌اند.23
ب. برخی دیگر هر ابزاری که درگذشته برای قمار استفاده می‌شده است را داخل در موضوع دانسته‌اند، گرچه برای قمار کردن ساخته نشده‌بودند، ولی به این منظور از آنان استفاده ‌شده است؛ مثل انگشتر، گردو و تخم‌مرغ؛ اما امروزه دیگرکسی با آن‌ها قمار نمی‌کند و یا آن‌که ما شک داریم که آیا کسی هم هنوز آن‌ها را به‌عنوان ابزار قمار استفاده می‌کند یاخیر؟ در این موارد بازی با آن ابزار و وسایل اشکالی ندارد گرچه بهتر است جهت رعایت احتیاط از جمیع تصرفات در آن‌ها اجتناب نمود. ممکن است وسیله‌ای در دوره‌ای جزء ابزار و وسایل خاص قمار باشد، اما باتغییر کاربرد از این عنوان خارج گرد، همان گونه که دربارهی شطرنج این امر اتفاق افتاده است. برخی از فقها قائل به همین نظر هستند و شناخت ابزار قمار را به زمان و مکان واگذار کرده‌اند؛ که البته حرف درستی است.24 برخی ازمعاصرین نیز معتقدند اگر براثر مرور زمان، شطرنج از ابزار قمار بودن خارج و یک بازی و یا ورزش فکری شمرده شود و بردوباختی در بین نباشد، دیگر عنوان حرام بر آن صدق نمی‌کند.25 به‌طورکلی، به ابزاری مانند پاسور و نرد که کاربرد آن‌ها فقط در قماربازی است، آلات قمار گفته می‌شود.26
1-2-1-7. شطرنج
شطرنج بر اساس متون تاریخی، در سده چهارم یا ششم میلادی از شمال‌غربی هند سرچشمه گرفته است.27منظور از اختراع این بازی، شبیهسازی صحنه‌های کار زار بوده رایج‌ترین داستان در مورد اختراع شطرنج ادعا می‌کند که شطرنج اختراع یک قدیس هندی بود.28 در آن زمان بازی، بیانگر تدبیر در نظام کیهانی بود و این که زندگی آدمی بر تدبیر او استوار است. ابتکار این بازی، در تقابل با (نرد) بود که حکایت از جبر در نظام کیهانی و تقدیر در زندگی انسان‌ها داشت.29 شطرنج از دربار ساسانیان جامعه عرب منتقل شد و همپای رقص، باده و غنا رواج یافت.30
در کتاب چتورنگ آمده است که شطرنج از هند به ایران آمد..31چتورنگ را گروهی گویند که چهار رکن داشته باشد و این بازی نیز چهار رکن دارد، سوای شاه و فرزین، فیل، اسب، رخ و پیاده.32″سوباندو” یکی از نویسندگان هندی در اواخر قرن ششم یا اوایل قرن هفتم رمانی به سانسکریت بنام (وساوا دتا) نوشت. به این کتاب به عنوان اوّلین منبعی که در آن اشاره به شطرنج شده است اغلب اشاره می‌شود.33
شترنگ با (گاف) فارسی و بر وزن شطرنج بازی معروف و مشهور ساخته (داهر هندی) یا پسر او است.34وجه تسمیه این بازی به درستی معلوم نیست. برخی این واژه را مرکب از (شت) و (رنگ) دانسته‌اند،35 یعنی شش رنگ.36 برای (شت) دو معنا ذکر کرده‌اند: الف. به فتح و سکون ثانی، مخفف (شتل) زری باشد که در آخر قمار به حاضران بدهند. ترجمه لفظی که در عربی بدان (ضرت) گویند.37 برای (رنگ) نیز سی و سه معنا ذکر کرده‌اند که از جمله آن قمار و حاصل قمار است.
شطرنج در ردیف نرد بود تا این که پس از تشکیل المپیادهای ورزشی و برگزاری مسابقات بین المللی، از نرد جدا شد و در ردیف برنامه‌های ورزشی قرار گرفت.38تمرکز، صبر، تجزیه و تحلیل، منطق و توانایی حل مسئله، اعتماد به نفس از جمله آثار این بازی به شمار می‌روند. تحقیقات نشان داده است که مطالعه و یادگیری روشمند شطرنج می‌تواند سبب رشد فکری کودکان گردد.39 مسابقات شطرنجی که با تعریف محدودیت زمانی و با ساعت انجام می‌گیرد سبب خلایت ذهنی خواهد شد.40
2-2-1-7. نرد
بازی معروف که آلات آن شبیه به شطرنج است و مرکب از تخته و 30 مهره و دو تاس می‌باشد.41 نرد نوعی بازی است که به وسیله دو تاسو سی مهره که پانزده سفید و پانزده سیاه برروی تخته نرد یا صفحه مقوایی انجام می‌شود.42 شروع بازی به این نحو است هر دو بازیکن تاس می‌ریزند و بازیکنی که تاس بیشتر را آورد دوباره تاس خواهد ریخت و بازی را شروع خواهد کرد.43 هر کدام از طرفین که زودتر تمام مهره‌های خویش را خارج کند برنده یک دست شناخته می‌شود. نرد در قدیم هفت بازی داشت.44
نرد یا نرد شیر، بازى معروف و از مخترعات بوذرجمهر معرب “بزرگمهر” است که در برابر شطرنج ساخته شد.45تخته نرد توسط بوذرجمهر ابداع شد. درکتاب کشکول مبدع را شاپور پسر اردشیر نوه پاپک از شاهان ساسانی است.46
در تاریخ آمده است که ایرانیان در تقابل با ساخت شطرنج از سوی هندیان، نرد را ابداع کردند.47 یکی از معروف‌ترین بازی‌های نرد بازی (چکرز) به معنای جنگ نادرشاه است که در خاورمیانه شهرت زیادی دارد.48

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

در میان بازی‌های گوناگون که در آن نوعی برد و باخت مطرح بوده است. شطرنج و نرد از قدیم در مقابل هم قرارداده شده‌اند و گاه بین آن دو مقایسه شده است.49 در قرون اوّلیه تاریخ اسلام نیز در حکم‌هایی که از لحاظ فقهی در خصوص بازی‌ها صادر می‌کردند، شطرنج و نرد را باهم ذکر می‌کردند. ابن ابی الدنیا در کتاب ذم الملاهی می‌نویسد که چون نظر عبدالله بن عمر را درباره شطرنج پرسیّدند، گفت شطرنج بدتر از نرد است به دو دلیل؛ یکی اینکه در نرد فکر شخص به مدت زیاد درگیر نیست و ذهن مشغول بازی نمی‌شود، در حالی که در شطرنج بازی کن مدت‌ها باید درباره حرکت‌های بازی فکر کند و این وقت او را تلف می کد. دوم اینکه در میان بازیکنان نرد آنقدر نزاع و دعوا در نمی‌گیرد که میان شطرنج بازان؛ لذا شر شطرنج از نرد بیشتر است.
تقابل شطرنج و نرد را در یکی از افسانه‌هایی که درباره اختراع آن دو نقل کرده‌اند در تواریخ یعقوبی و مسعودی نقل شده که نرد را در زمان یکی از پادشاهان هند ساختند و آن را آیینه کار دنیا قرار دادند؛ چه در این جهان درست مثل بازی نرد، توفیق انسان به عقل و هوشمندی و زرنگی نیست، بلکه بسته به بخت و اقبال اوست. شطرنج را بعد از نرد در روزگار پادشاهی دیگر ساختند و سازنده آن می‌خواست نشان دهد که توفیق انسان به دست خود اوست و با عقل و فکر می‌تواند بر نادان پیروز شود و بدین ترتیب بود که شطرنج را برای بی اعتبار کردن نرد ساختند.50
در دوره اسلامی، فیلسوف و متکلم خراسانی ابوزید بلخی در قرن سوم رساله ای که به نام (حکمه وضع النرد و الشطرنج) نوشته و گفته است که بازی نرد، نمودگار موضع کلامی جبریون بوده و شطرنج نمودگار موضع عدلیون است.51 زیرا که بازیکن شطرنج اختیار و تدبیر به کار می‌برد اما نردباز به اتفاق و تقدیرخود را رها کند.52قهستانی از فقهای حنفیه بازی با آن را بالاجماع مسقط عدالت دانسته است.53
3-2-1-7. کعاب
کعاب، جمع “کعب” به (کسر کاف، به فتح کاف و سکون عین) استخوانی است که بین تخته پا و استخوان ساق پا قرار گرفته است. برخی دیگر آن را یکی از 7 قطعه استخوان مچ پا که در فاصله بین دو قوزک پا قرار دارد گفته‌اند.54فقیه دیگری کعب را استخوانی می‌داند که در جانب قدم قرار دارد و مانع از اتصال استخوان پا به پشت پا و در نتیجه سهولت راه رفتن می‌شود.55 اما ابو عبیده در اصل آن را استخوانی می‌داند در قسمت انتهایی ساق پا56 در تفسیر شاهی آمده که که مراد از کعب استخوان مرتفع در مفصل ساق که مجمع قدم و ساق است.57
این استخوان را در تلقی عوام استخوان قاب نامند. به فارسی قاب بازی، بازی با قاب نوعی قمار بود که ایرانیان و رومیان با آن بازى مى‌کردند که ظاهراً با شش عدد بجول بازی می‌شد و در عهد شاه عباس بزرگ معمول بود که با قاب گوسفند بازی می‌کردند. یک طرف قاب دزد و طرف دیگر آن عاشق نامیده می‌شد.
4-2-1-7. اربعه عشر
“اربعه عشر” نوعى قمار بوده که در قدیم الایام معمول بوده که براى بازى آن نوعى ابزار چوبى ساخته شده بود که گوى‌هاى کوچکى جهت بازى در خانه‌هایش می‌انداختند. فقها در باب تجارت، در بحث قمار از آن به عنوان وسیله‌اى که با آن قمار مى‌شده است، یاد کرده‌اند.58بعضى بقّیرى را همان “اربعه عشر” دانسته‌اند.59
5-2-1-7. خواتیم
“خواتیم” جمع خاتَم به معنای انگشتری‌ها می‌باشد. خواتیم با خواتم جمع خاتِم و آن نزد “اهل جفر” حروف هفتگانه می‌باشند که پیوسته جدا به کار برده می‌شوند و هیچگاه با حروف دیگر در نوشتن پیوستگی پیدا نکنند. ظاهر آن است که مراد از خواتیم “لعبه الثلاث” باشد. لعبه الثلاث معرب “سه در” است. چرا که گفته شده ظاهراً مراد از لعبه الثلاث سدر باشد که معرب واژه فارسی سه در می‌باشد60. سدر، کُنار راگویندو آن میوه ای است معروف، شبیه به آلوچه و در هندوستان بسیار است و آن بازی ای است که در آن با میوه‌های درخت کنار، بازی شبیه به بقیری صورت می‌گیرد.61

6-2-1-7. پاسور
پاسور متشکل از ?? عدد صفحه مقوایی یا پلاستیکی است. ورق بازی شامل 4 دسته کارت به نامهای خشت، دل، خاج و پیک است و هر دسته دارای اعداد 1 تا 10 و سرباز و بی بی و شاه است.
از این ورق‌ها برای انواع بازی و سرگرمی، شعبده بازی‌ها، چشم‌بندی و تردستی‌ها، ساختن خانه‌های با ورق و نیز برای قمار استفاده می‌شود. هر ورق در یک طرف دارای شکلی و علامتی است که با بقیه ورق‌ها متفاوت است و طرف دیگر همه آن‌ها (در یک دست ورق) کاملاً مشابه یکدیگر می‌باشند. پاسور را همان‌طور که کتب لغت معنی کرده‌اند، نوعی از بازی ورق می‌باشد.62 این نوع ورق‌ها که معمولاً 52 عدد است با طرز خاصی بین افراد، قماربازی می‌شود که در صورت غلبه و برد فردی که فائق آمده بازی تمام می‌گردد. در این بازی اکثر مواقع برد و باخت است و در مواردی هم بدون برد و باخت با هم بازی می‌کنند. باید گفت بهترین مصداق امروزه برای آلات و وسایل قمار در کشور همین پاسور است. مراجعه به محاکم و نظاره کردن پرونده‌ها این مطلب را می‌فهماند. لورد، پوکر، آسی بلوط، سرقاپ و بیست و یک از آلات مخصوص قمار شناخته شده‌اند و در جایی دیگر نقل شده که بانک، گنجقه، اربعه عشر، ورتوش، فروس قرمز، ایاز، بیقوط، اس، هشت و نه هفت بالا هفت پایین و… از جمله این آلات هستند.63
3-1-7. میسر
از منظر قرآن کریم “قمار” با “میسر” تفاوتی ندارد و هر دو به یک معنا هستند.64 خداوند از قمار تعبیر به میسر کرده به این دلیل که در قمار، شخص قمارباز با سهل وآسانی مال دیگری را بدست می‌آورد.65قمارباز را “یاسر” نیز گفته‌اند66 از ریشه “یسر” به معنی آسانی و علت نامیدن قمار به میسر بدان جهت است که به‌وسیله قمار، مال دیگران توسط قمارباز، به‌آسانی به چنگ می‌آید.67 “یسر” در برابر واژه “عسر” قرار دارد68 که به معنای زحمت و سختی است. “میسر” مصدر است و به موقعیتی گفته می‌شود که شخص خود را در آن موقعیت قرار می‌دهد تا بتواند به‌آسانی، خواسته‌های خود را به دست آورد. واژه‌ی “میسر” در قرآن دارای بار معنایی منفی است و همردیف با خمر (شراب) آمده است.69 خمر، اگرچه به مسکراتی مانند شراب انگور و خرما گفته می‌شده است، اما همچنین به معنای چیزی است که پوشاننده تعقل و زدودنِ حساسیت‌های انسان در برابر مسائل و مشکلات است.70ازاین‌جهت شاید بتوان گفت که میان “میسر” و “خمر” رشته‌های معنایی و شباهت‌هایی وجود دارد.71بسیاری از تفاسیر و کتب لغت، واژه میسر را “قمار” معنا کرده‌اند؛72 اما با توجه به اینکه خود واژه‌ی قمار هم عربی است، می‌توان گفت که معنای میسر با قمار متفاوت است و چنان چه مشتقات دیگر این واژه در قرآن بررسی گردند تفاوت جدی این دو واژه با یکدیگر روشن خواهد شد.73البته میسر در عرب بیشتر در یک نوع خاصى از قمار استعمال مى‏شود و آن عبارت است از انداختن چوبه تیر که ازلام نامیده شده است.74
مفسرین گفته‌اند: میسر همان قمار است75 و یا نردو شطرنج هر دو میسر هستند.76 پیغمبر (ص) در شرح واژه میسر فرمود: “کل ما تُقُومِرَ به حتی الکعاب والجوز.”77 میسر هرچیزی است که با آن قمار شود حتی قاب بازی و گردوبازی. زمخشری هم در تفسیر خود همین معنا را برگزیده است.78 البته در وجود حرمت، اظهر بازی با آلات مخصوص قمار مدنظر است.79کاربرد اصطلاحی و فقهی هر یک از سه واژه (قمار، میسر و رهان) یکی است و از هر سه معنای واحدی منظور است؛ یعنی مسابقه بر چیزی به انگیزه غلبه و پیروزی در کسب مال. معادل فارسی این واژه‌ها (برد و باخت) است.80
البته این سه کلمه در معنای لغوی متفاوتاند: میسر از یسر به معنای آسانی و سهولت است.81رهان به معنای مالی که برد و باخت می‌شود82 و قمار معنای پیروزی دارد.83 از این روبهکارگیری این سه واژه در معنای فقهی برد و باخت بی تناسب با معنای لغوی آن‌ها نیست. در برد و باخت، مال یا چیز دیگر در میان است که به آسانی و سهولت به چنگ می‌آید و نوعی غلبه و پیروزی را به همراه دارد. هریک از این سه کلمه، به جهت تناسب با یکی از این جهات به استخدام معنای جدیداصطلاحی در آمده است.84
4-1-7. معامله
ازنظر لغوی معامله به معنای عمل متقابل طرفینی است. به همین دلیل به معنای دادوستد نیز آمده است؛85 اما در فقه اسلامی، اصطلاح معاملات در معانی زیر به‌کاررفته است:
الف. در مفهوم عام خود، معاملات در مقابل عبادات قرارگرفته است.86
ب. در مفهوم خاص، معامله عملی است که نیاز به‌قصد انشا دارد. در این معنا، معامله اعم از عقد و ایقاع است.87
ج. در مفهوم اخص، معامله به معنای هر عقد و عمل حقوقی است که با انشای طرفین تحقق می‌یابد.88درجایی دیگر معامله به معنای اخص را عقود مالی معوض دانسته‌اند.89باوجوداین فقها در معنای خاصی، اصطلاح معامله را در معاوضات و عقود مالی به کار می‌برند که جنبه دادوستد دارد و معامله را با مبادله اموال مساوی دانسته‌اند.90 به نظر برخی از فقها معامله تبدیل دو رابطه اعتباری به اعتبار تبدیل متعلق آن‌ها (عین و منفعت) است.91عمل حقوقی مجاز را به‌طورکلی معامله حقوقی می‌نامند که بر اثر آن ایجاد، تغییر و یا اسقاط حق می‌شود.92


دیدگاهتان را بنویسید